Ana SayfaTeknolojiSikkeden Kripto’ya Paranın Evrimi

Sikkeden Kripto’ya Paranın Evrimi

Zaman içinde farklı biçimlerde kullanılsa da insanoğlunun hayatının her dönemde yer bulan “para”nın tarihi, binlerce yıl öncesine dayanıyor. Sümerlerin kil tabletleri, tarihteki ilk madeni parayı basan Lidyalılar ve günümüzün kripto para birimleri… Paranın tarihsel gelişimi, “para” kadar heyecan verici!

M.Ö. 2400-2000… Mezopotamya… Sümerlerin kil tabletleri gösteriyor ki binlerce yıl önce 22 bin litre arpa, 7 kilo yün, 15 litre yağ ve bir arazi satın alan Tupsikka adlı bir Sümerli, aslında paranın tarihindeki ilk izlerden birini bıraktı. Hatta M.Ö. 3100-3000 yıllarına ait daha eski bir tablet daha var: Mezopotamya’da işçilere birayla ödeme yapıldığını gösteren bir kil tablet.

İlk Para ‘Darp’ Suretiyle Basıldı

İlk madeni para basımı, Lidyalılar döneminde gerçekleşti. M.Ö. VII. yüzyılda Anadolu’da, “Lidya Parası”, darp suretiyle basıldı. Sabit bir alt kalıbın üzerindeki madeni pula hareketli bir üst kalıp yerleştirilmesi ve çekiçle vurularak yapılan bir darp işlemi… Dünyanın ilk sikkelerinden birinde de Lidyalıların izi var. Altın-gümüş alaşımı elektrumdan yapılan düzensiz şekilli sikkeler, belli bir ağırlıktaydı ve zamanla elektrum yerine altın ile gümüşten ayrı olarak sikkeler üretilmeye devam etti.

Çinlilerin ise paranın tarihi gelişiminde pek çok kez “imza”ları mevcut ki tarihi kayıtlara göre M.Ö. 118 yılında Çinliler, deri parayı kullanmaya başladı. Lidyalılarla aynı dönemde, Çin’de de sikkelerin kullanıldığı biliniyor. M.Ö. V. yüzyılda Çinlilerin bahçıvan küreği şeklindeki bronz paralarının üzerinde coğrafi alana, gruba ve ağırlığa işaret eden yazıtlar bulunmakta.

Romalılar ve Kitle İletişim Aracı Olarak Para 

Romalıların “para”sı.

M.Ö. 43-42, Roma İmparatorluğu… Paranın kullanıldığı tarihi belgelerde yer almakta. M.Ö. 44’te, Brütüs, kendi parasını bastırdı. Brütüs’ün amacı, halka daha iyi hitap edebilmekti. Yani para, Romalılar ile birlikte artık bir kitle iletişim aracı olarak devredeydi. M.S. 46-47’de Roma İmparatoru Claudius’un İngiltere’ye karşı zaferini kutlamak amacıyla bastırdığı para da kitlesel iletişim aracı olarak dikkat çekici.

Lidyalılarla aynı dönemde, Çin’de de sikkelerin kullanıldığı biliniyor. Ayrıca kağıt paranın doğuş yeri de Çin.

Yine Çinliler ve yıl 1375… Büyük Ming Hanedanlığı dönemi. Kağıt para, yaklaşık bin yıl önce Çin’de ortaya çıktı. İnsanlık tarihi açısından en önemli icatlardan biri. Yıllar sonra I. Dünya Savaşı ile birlikte Almanya’da patlak veren madeni para krizi, küçük kasabalarda yerel kağıt paraların basılmasına neden oldu. 1920’lerden itibaren de koleksiyonerler için üretilmeye devam etti bu kağıt paralar…

1946 yılında Macaristan’da, bir banknota verilen en büyük değere sahip “100.000.000.000.000.000 Macar pengő banknotu”nu görüyoruz.  O yıl Macaristan’daki hiperenflasyon nedeniyle bu para basılmıştı.

Dünyanın İlk Büyük Darphanesi İstanbul’da Kuruldu  

Metal ya da kâğıt, insan hayatına damgasını vuran en önemli sembollerden biri olan para, kağıdın icadından önce de vardı. Taş da deniz kabuğu da kıymetli metaller de takas aracı olarak kullanıldı. Tarihteki ilk madeni para basımının MÖ 7. yüzyılda Anadolu’da, Lidyalılar tarafından gerçekleştirilmesinin ardından dünyanın ilk büyük darphanesinin de Fatih Sultan Mehmet tarafından İstanbul Simkeşhane’de kurulduğunu vurgulamakta fayda var. Balat’ta kâğıt paraların basılması ve kullanılması 17. yüzyıl sonlarına rastlıyor ve Osmanlı Devleti’nde ilk kâğıt paralar, Abdülmecit tarafından 1840 yılında “kaime” adıyla çıkarılıyor. Matbaada basılmayan ve elle yapılan bu paraların her birine resmi mühür vurulurken Osmanlı yönetimi; 1842 yılından itibaren matbaada para basıyor. Cumhuriyetin ilk zamanlarında kâğıt para basılmıyor; bu nedenle 1927 yılının sonuna kadar bu paralar kullanılıyor.

1250 yılında Floransa’da, Florin basılmaya başlandı ve hemen hemen bir yüzyıl boyunca bu altın para değerini korudu. Florin, Avrupa’da uluslararası ticareti teşvik etti. 13. yüzyılda Marco Polo gibi gezginler, Çin’de 11. yüzyıldan beri kullanımda olan banknotları Avrupa’ya taşıdı. Ancak Avrupa, banknot kullanımına üç yüz yıl sonra başladı.

İlk Fon Transferi

Orta Çağ’da, Kolomb Para Birimi düzeni allak bullak etti. Büyük veba salgını ve sahte paralar ciddi enflasyona neden oldu; fiyatlar ancak 1400’lerin ortasında normale döndü. 1500’lere doğru Amerika’ya erişim sağlanması ile gelen değerli metaller, para birimi düzenini yüzyıllar sürecek düzensizliğe soktu. Western Union 1861’de, tüm Amerika’yı dolaşan bir telefon hattı kurdu ama Kızılderili kabilelerinin sabotajları sonucu bir süre yavaşlayan süreç sonradan hızlandı, 1871 yılında telgraf üzerinden ilk fon transferi yapıldı. Elektronik para kavramı da böylelikle doğmuş oldu.

Hatıra Paracılığı 

Kredi kartlarına ve günümüz teknolojine geçmeden önce “Hatıra Paracılığı”nın gelişimine de parantez açmakta yarar var. Hatıra para basımı, tarihsel gelişim itibariyle madeni para basımından sonra başladı, onun bir devamı olarak gelişimini sürdürdü ve 18’inci yüzyılın sonunda nümismatik bilim dalının kurulmasıyla da bağımsız bir para alanı haline geldi. Nümismatik sözcüğü, para anlamına gelen Latince nümisma sözcüğünden gelmekte. Para, madalya ve jetonların betimlenmesi ve tarihiyle uğraşan bilim olarak tanımlamak mümkün. İlk antik para koleksiyonları, Rönesans döneminde, Roma ve Yunan tarihindeki ünlü kişilerin portrelerini araştıran hümanistler tarafından oluşturuldu. Bu koleksiyonlara zamanla eski siteler tarafından bastırılan, yorumlanması daha güç paralar da eklendi. Daha sonraları, Yeniçağ para ve madalyaları da toplandı.

Nümismatik, 18’inci yüzyıl sonundan itibaren Arkeoloji bilim dalının alt bilim dallarından biri haline geldi ve bu bilim dalı; madeni paraların (sikkelerin) tarihsel geçmişi, taşıdıkları özellikler, basım teknikleri, basıldıkları madenlerin özelliği, üzerlerinde bulunan yazı ve figürlerin analizi, paranın basıldığı dönemin ekonomik, toplumsal ve siyasal yapısının araştırılması gibi çok değişik konuları kendisine ana konu olarak seçiyor. Dolayısıyla nümismatik bilimi; arkeoloji, paleografi, din tarihi, mitoloji, kronoloji, metroloji, coğrafya, ekonomi, ekonomi tarihi, siyasal tarih, sosyoloji gibi bilim dallarıyla da çok yakın ilişki içinde. Nümismatik (para) bilimi, koleksiyonculukla koşut bir gelişim içindedir ancak Cumhuriyet öncesi döneme ait sikkelerin koleksiyonu, devri ve satışı, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’na tabidir.

Osmanlı Devleti’nde ilk kâğıt paralar, Abdülmecit tarafından 1840 yılında “kaime” adıyla çıkarıldı. Cumhuriyetin ilk zamanlarında kâğıt para basılmadı; bu nedenle 1927 yılının sonuna kadar bu paralar kullanıldı. Türkiye Cumhuriyeti ilk madeni paralarını ise 1924 yılında bastı.

İlk Madeni Paramız: 100 Para

Kurtuluş Savaşı’nın ardından Türkiye’de ilk madeni paralar, 1924 yılında basıldı. Tedavüle çıkarılan ilk madeni paralar; 100 Para, 2 buçuk Kuruş, 5 Kuruş ve 10 Kuruş’tu. 100 kuruş ve 1 Lira, 1934 yılında tedavüle sürülürken Cumhuriyet döneminin en küçük madeni parası “10 Para” ise ilk kez 1940 yılında basıldı. 50 bin Lira 1996’da, 100 bin Lira 1999’da, 250 bin lira ise 2002 yılında tedavüle çıkarıldı. Cumhuriyetin kuruluşundan 1970 yılına kadar hatıra para olarak herhangi bir para da çıkarılmadı. Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü, ilk hatıra para olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi 50. Yılı anısına bir para çıkardı. Bu para, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin ilk hatıra parası olarak kayıtlara geçti.

Paranın Tarihindeki En Büyük Devrimlerden Biri: Kredi Kartı 

İlk kredi kartı üretimi, 1958 yılında gerçekleştirildi.

İlk kredi kartları, 1958 yılında Bank of America tarafından üretildi ve o yıllarda bankalar, kredi kartı kullanımını artırmak için müşterilerine talep olmaksızın kart gönderimleri yaptı. 1966-1970 yılında potansiyel 100 milyon kullanıcıya kredi kartı gönderilmesinin ardından bazı kullanıcılar, kendilerine 15 farklı kredi kartı gönderilmiş olmasından şikayetçi oldu!

İlk ATM 1967’de…

1967 yılında ATM’ler doğdu. ATM fikrinin, John Shepherd-Barron tarafından banyo sırasında tasarlandığı söylenmekte. Bu fikrini Barclays Bank’a anlatan John Shepherd-Barron sayesinde ilk ATM, Kuzey Londra Enfield’de 1967 yılında hizmet vermeye başladı. O zamanlar plastik kartlar kullanımda değildi. İlk ATM, carbon 14 adlı bir radyoaktif madde kullanılan çekler ile çalışıyordu ve tek seferde en fazla 10£ veriyordu. Genişleyen ATM ağı ise banka kartlarının yaygınlaşmasının önünü açtı.

Telefon bankacılığının başladığı yıl, 1983. Bank of Scotland, müşterilerine Homelink adlı hizmetini sunmaya başladı ve bu hizmetle; müşteriler, telefon ve televizyon seti kullanarak para transferi ve fatura ödemesi yaptılar. Internet bankacılığının temellerinin de bu yıllara dayandığını söylemek mümkün.

POS Cihazları ve Sanal POS

“Mondex kart nakit transfer makinesi ve taşınabilir kart okuyucu”nun hayata geçtiği yer ise İngiltere. Yıl, 1995. Bu cihaz, elektronik ödeme sistemleri konusunda yapılan ilk deneylerin ürünü. Ayrıca 1997, temassız ödemenin gerçekleştiği yıl olarak tarihe geçti. Mobil Oil Corp, 1997 yılında akaryakıt pompasında temassız ödeme sağlayan Speedpass adlı elektronik ödeme etiketini kullanıma sundu. Daha sonra POS cihazları ve sanal POS’lar gelişti. Bugün ise dünya genelinde temassız özellikli POS cihazları ve sanal POS’lar en çok kullanılan ödeme araçlarından.

90’lar, internet bankacılığının da başladığı yıl… Bankalar ve benzer şirketlerin internete açılarak müşteri sadakati kazanmayı umdukları bir dönem ki oldukça zorlu bir dönem! Bank of Amerika, 10 yılda ancak 2 milyon müşterisini internet kullanıcısı yapabildi.

2000 yani Milenyum ile birlikte tüm dünyada internet kültürü yaygınlaşmaya başladı ve müşteriler, “online” olmayı da sevdi. 2005 yılında chip ve pin kullanımına geçmeyen perakendeciler, sahtekarlık işlemlerinden sorumlu tutulmaya başlandı ve tüketiciler artık imza yerine dört haneli şifre girmeye başladı. Perakendeciler bu değişim için mücadele etmek durumda kaldı ki o yıllarda her on kartın dördü chip ve pin uyumlu değildi.

Bitcoin ve Programlanabilir Para

Kripto para birimi ilk kez 2008 yılında Satoshi Nakamoto tarafından internetteki bir yazıda gündeme geldi. Daha sonra küresel finans krizi sonrasında, 2009 yılında ilk bitcoin devreye girdi. Dijital, merkezilikten uzak, esnek ve güvenli olma özelliklerini barındıran bir para birimi… İniş çıkışlarla, “milyoner”leriyle gündemde olsa da günümüzün en çok konuşulan konuları arasında.

Apple Pay için de not düşelim: Apple Pay, 2014 yılındaki iOS güncellemesi ile, “fintech” devriminin devamını getirecek şekilde hizmete sunuldu. Apple marka cihaz ile ödeme yapılmasını yani, cüzdan taşımamayı mümkün kılan bir sistem… Öte yandan Bitcoin kullanımı da günden güne arttı. Bankalar ve işletmeler, Bitcoin’in altında yatan teknoloji olan Blockchain teknolojisine kayıtsız değil. Bu ilginin nedeni olumlu veya olumsuz olabiliyor. Zira bazıları bu teknolojiyi fırsat olarak görürken bazıları da tehdit olarak kabul ediyor.

 

Henüz yorum yok

bir cevap yazın