Ana SayfaPozitif EtkiSürdürülebilirlikİleri Dönüşüm: Bir Ürünün Kaç Hayatı Olabilir?

İleri Dönüşüm: Bir Ürünün Kaç Hayatı Olabilir?

Son zamanlarda çevreye verdiğimiz zararı azaltmak için atıksız yaşamaya çalışıyor, tüketim miktarımızı ve atık oluşumumuzu önemli ölçüde azaltmaya çalışıyoruz. Ancak ürettiğimiz ve tükettiğimiz sürece hem ham madde sürdürülebilirliği azalmaya devam edecek hem de  çöpler hayatımızın bir parçası olarak kalacak. Dolayısıyla hiç çöp oluşturmamak için enerjimizi boşa harcamak yerine, oluşacak atığı nasıl çevreye zararsız bir hâle dönüştürebileceğimiz üzerine kafa yormamızda fayda var. Evet, gıdaları dönüştürerek yeniden kullanmak kolay, peki ya kullanım ömrünü tamamlayan, artık işlevini yerine getiremeyen eşyalarımızı ne yapacağız?

İşte burada devreye geri dönüşüm (recycle) ve ileri dönüşüm (upcycle) giriyor.

Geri dönüşüm kavram uzun yıllardır hayatımızda olan ve artık benimsediğimiz bir kavram. Malzemelerin dönüşümü denildiğinde çoğumuzun ilk aklına gelen geri dönüşümün bir de ileri dönüşüm versiyonu var. Peki bu başlıkta yazan bu diğer versiyon, yani ileri dönüşüm nedir?

Hadi ileri dönüşümü, yani “upcycle”ı daha yakından inceleyelim.

İleri Dönüşüm Nedir?

Bu yeni nesil dönüşüm de tıpkı geri dönüşüm gibi oldukça yararlı bir atık değerlendirme yolu. Ancak adından da belli olacağı gibi, bu dönüşüm geriye değil, tam gaz ileriye!

İlk kez 1994 yılında Alman mühendis Reiner Pilz tarafından kullanılan bu kavram, Pilz’in Salvo dergisine verdiği röportajda “Kullandığımız ürünlerin ömrünü uzatmak için çaba harcamalıyız.” sözleriyle yayıldı ve 2000’li yıllarda ivme kazanmaya başladı.

İleri dönüşüm, atıl durumda olan ürünlerden yeni ve çevreye duyarlı eşyalar elde edilmesini sağlayan sürdürülebilirlikle ilgili bir kavram. Ömrünü tamamlamış, artık esas amacı için kullanılamayacak durumda olan eşyaların asıl amacından tamamen farklı biçimde, yeniden işlevlendirilerek tekrar kullanıma kazandırılması süreci olarak tanımlayabiliriz.

Var olanı daha da ileriye taşıyan bir dönüşümü ifade eden ileri dönüşüm; bireysel atıklardan, geniş kapsamlı belediye atıklarına kadar çok farklı ölçeklerde uygulanabilir. Endüstriyel herhangi bir işleme gerek olmayıp özellikle kendi evlerimizde dahi bu çalışmaları yapabiliriz. Çöpe atılmaktan kurtarılan eşyalar, ileri dönüşüm uygulamaları sayesinde farklı ihtiyaçları karşılayacak şekilde değiştirilebilir, yeni anlamlar kazanabilir. Evlerde de kırılmış eşyalarınızdan, eski kıyafetlerinize kullanmadığınız her eşyayı yeniden hayata kazandırabilir ve doğaya verilen zararı önemli ölçüde azaltabilirsiniz.

En popüler ileri dönüşüm örnekleri arasında ise arabaların eski lastiklerinden saksı yapılması, köşesi lekeli gömleklerin oyuncak bebek kıyafetlerine dönüşmesi, kırık bahçe merdivenlerinden kitaplık yapılması gibi uygulamalar yer alıyor. Yani şişeler, ahşap malzemeler, karton kutular, arabaların eskimiş parçaları, kırık mobilyalar ve çok daha fazlası, ileri dönüşüm fikirlerine malzeme olabiliyor.

İleri Dönüşüm ile Geri Dönüşüm Arasındaki Farklar Nelerdir?

Peki, bugüne kadar daha aşina olduğumuz geri dönüşüm ile ileri dönüşüm arasındaki farklar neler?

Geri dönüşüm, isminden de anlaşılabileceği üzere, atık materyalin başlangıçtaki formuna dönüştürülmesi işlemine deniyor.

Daha çok endüstriyel bir imalat süreci içeriyor ve atık materyalin üretiminde kullanılan ham maddenin yeniden kullanılabilir hâle gelmesini ifade ediyor. Yani, artık kullanılmayan atık malzemeler geri dönüşüm tesislerinde cinslerine göre ayrıştırıldıktan sonra endüstriyel yöntemlerle tekrar ham maddeye çevriliyor. Böylece, çeşitli fiziksel ve kimyasal işlemlerden geçerek geri dönüştürülmüş ham madde, başka ürünlerin üretiminde de kullanılabiliyor.

Geri dönüşümde metal, cam, plastik, kâğıt gibi atıklar dönüştürülüyor ve bu malzemelerin yeniden ham madde olarak kullanılması sağlanıyor. Geri dönüşümde amaç, hem maliyetleri düşürmek hem de atıkları değerlendirerek ham madde kaynaklarını korumak ve çevreye verilen zararı olabildiğince aza indirmek. Örneğin geri dönüştürülmüş plastikten oyuncak, kablo, halı, yalıtım malzemesi gibi ürünler üretiliyor. Bunlar da günün sonunda yine çöp hâline geliyor. Her dönüşümde materyalin kalitesi azaldığı için, sonsuza kadar geri dönüştürülemezler ve nihayetinde mikroplastik hâlinde suya ve toprağa karışırlar.

Geri dönüşüme göre çok daha yeni bir kavram olan ileri dönüşüm ise geri dönüşümdeki üretim sürecinin yerini, farklı düzenleme aşamaları alır. Çağımızın en değerli kavramı olan sürdürülebilirliğe katkı sunmayı amaçlayan ileri dönüşüm tekniği artık kullanmadığınız ürünlere bir düzenleme yaparak amacından farklı kullanım imkânı sunuyor. Bu da materyalin yaşam döngüsünü, geri dönüşümün yaptığından daha fazla uzatıyor. Bir atığı ileri dönüşümle değerlendirmek için hiçbir fiziksel veya kimyasal ön işlem gerekmiyor; onunla ne yapacağınız tamamen el becerinize ve hayal gücünüze kalıyor.

Enerji tüketimini de büyük oranda azaltan ileri dönüşümle aynı zamanda, çöp” kavramı ortadan kaldırılmış, sadece tüketen insandan üreten insan olmaya geçilmesi sağlanmış oluyor. Ayrıca işlevi yiten eşyaya yeni bir değer, yeni bir anlam da kazandırmış oluyoruz.

Buna örnek olarak Japon kültüründeki kintsugi anlayışını verebiliriz. Kintsukuroi de denen bu yaklaşımda; kırık çömlekler, tabaklar ya da porselenler, altın veya gümüş tozları kullanılarak birleştirilir ve daha anlamlı, daha değerli kılınır. Bu felsefi anlayış hem nesnenin tarihine saygı içerir hem de işlevsiz nesneleri eşsiz objelere dönüştürür.

  • Kullanılmış kâğıtları kâğıt hamuru hâline getirip yeni kâğıtlar üretmek geri dönüşüm iken, atık kâğıtlardan biyobozunur bir saksı üretmek ileri dönüşümdür.
  • Kırık bir cam kavanozu eriterek cam ham maddesi elde etmek geri dönüşüm ise, kırık cam parçalarını uygun bir tasarımla birbirine yapıştırıp boyayarak bir avize yapmak ileri dönüşümdür.
  • Yıpranmış kıyafetleri iplik hâline getirmek geri dönüşüm ise, o kıyafetleri kesip dikerek bir bez çanta yapmak ileri dönüşümdür.
  • Kullanılmış pet şişeleri eritip plastik ham maddesi elde etmek geri dönüşüm ise, o şişeleri sokak köpekleri için bir kulübe inşa etmek için kullanmak ileri dönüşümdür.

Atıkların İkinci Baharı: İleri Dönüşümün Faydaları

İleri dönüşüm aynı zamanda eski, yıpranmış eşyalara “ikinci bir hayat” vermenin mükemmel bir yolu. Bizim için değerli olan ürünleri elimizde tutmak için giderek daha fazla fırsat ararken işlevsellikleri değiştirerek tamamen farklı bir şeye dönüştürmekle, hem üretilen atık miktarının artmasını önleyebilir hem de yararlılıklarını korumayı mümkün kılabiliriz.

İleri dönüşümün doğasındaki kullanılmış ham maddelerin yeniden değerlendirilmesi süreci ile sağlayacağı çevresel, ekonomik ve kişisel faydalarını şöyle sayabiliriz:

Çevresel Faydaları

  1. Daha az atık, daha az zarar. Bugünlerde birçok marka ve tasarımcı eski eşyaları dönüştürerek harika koleksiyonlar çıkarıyor. Bir zamanlar çöp sahasına giden, atık olarak değerlendirilen pek çok öğe, bazı yaratıcı insanlar tarafından yeniden kazandırılıyor. Bu da daha az üretim ve daha az karbon ayak izi demek.
  2. Minimum doğal kaynak kullanımı. Mevcut kaynakları geri dönüştürmek, üretim sürecinde yeni ham madde kullanmak zorunda olmadığımız anlamına gelir. Tek bir tişört yapmak için gereken pamuğu üretmek için 2.700 litre su gerektiğini biliyor muydunuz?

Sosyal ve Ekonomik Faydaları

  1. Zanaat geliştirme, el işçiliği. Geri dönüştürülmüş her bir ürünün arkasında, artık görmeye pek de alışık olmadığımız bir el emeği ve işçilik yatıyor.
  2. Yerel ve kırsal endüstriyi desteklemek. Geri dönüşümün bir başka sosyal ve ekonomik faydası da küçük yerel işletmeleri ve kırsal köy endüstrilerini desteklemesi. Artık pek çok küçük üretici, kendi el emekleriyle ileri dönüştürdükleri ürünleri yerel pazar yerlerinde ya da online olarak satışa sunuyor.
  3. Azalan üretim maliyetleri. İleri dönüştürülmüş ve geri kazanılmış malzemelerden üretilen tüm ürünler, ürünlerin tasarımcılarının maliyetlerini de büyük ölçüde azaltabilir.

Kişisel Faydaları

  1. Doğa için katkı sağlamak. Yaşadığımız dünya ve çevre için harika bir şey yaptığınızda içinizi kaplayan o sıcacık duygu ve iyi olma hâlini hiçbir şey yenemez.
  2. Beceri ve yaratıcılık geliştirmek. Bir eşyayı tamir etmek ve ona kendi yaratıcılığınızla yepyeni bir form ve hayat vermek hem büyük bir beceri ve hem de harika bir duygu. Kendinizle ne kadar övünseniz az!
  3. Benzersiz ürünlere sahip olmak. İster kendiniz bir şeyleri ileri dönüştürüyor olun ister tasarımcılardan ileri dönüştürülmüş ürün satın alıyor olun, yalnızca size ait ve tamamen benzersiz bir şeye sahip olduğunuzu bilmek her zaman güzeldir.

İleri dönüşümün birkaç benzersiz faydası daha var. Mesela çocuklarınız varsa, onları daha yeşil bir yaşam tarzıyla tanıştırmanın eğlenceli bir yolu olarak ileri dönüşümü kullanabilirsiniz. Atıkları farklı geri dönüşüm kutularına ayırmak eğlenceli görünmeyebilir, ancak çocuklar evdeki eşyaları yeniden kullanmanın yollarını bulmak için hayal güçlerini kullanmayı çok sevebilirler. İleri dönüşümle ilgilenmeye başladıklarında, onları diğer çevreci uygulamalara dâhil etmek daha kolay olacaktır.

İleri dönüşümün yadsınamayacak bir diğer kişisel faydası da insan psikolojisi üzerindeki olumlu etkileri. Eski eşyaları onarıp yenilemek ya da bambaşka ürünlere dönüştürmek, bunun için emek vermek, ortaya yeni bir ürün çıkmasını sağladığı için daha keyifli oluyor. İçinde bulunduğumuz çağın oluşturduğu stres ve odaklanamama gibi büyük sorunlara pratik ve etkili bir çözüm yolu olan ileri dönüşüm çalışmaları ile doğa ya da doğal ürünlerle biraz daha iç içe zaman geçirmek, dönüşümün ve yenilenmenin bir parçası olma hissini beraberinde getiriyor. Bu da stresten uzak ve verimli zaman geçirmek için etkili bir seçenek olarak kabul edilebilir.

Her Şeyden Önce Yaratıcılık: İleri Dönüşüm Teknikleri

Atıklarınızı nasıl bir dönüşümden geçirmeniz gerektiğine karar vermenin pek çok yolu var. Eşyanın ne kadar yıpranmış olduğu, bu kararı vermekte en büyük etken. Elinizdeki malzemeyi neye dönüştürebileceğiniz konusunda devreye biraz yaratıcılığınız girmeli. Aklınıza hiçbir fikir gelmiyorsa ya da malzeme, ileri dönüştürülemeyecek kadar zarar görmüşse, geri dönüşüm kutusunda yerini alabilir.

Kullanılmayan bir uçağın kreşe çevrilmesi ya da yer altı sığınaklarından alt geçit yapılması gibi örnekler oldukça büyük ve iddialı ileri dönüşüm projeleri. Tabii bu tarz örneklerin yanı sıra evdeki malzemeleri pratik bir şekilde değerlendirerek de ileri dönüşüm hareketine katılabilirsiniz. Bu konuyla ilgili ilham verecek birkaç örneği de sizinle paylaşmak istiyoruz:

  • Eskimiş kıyafetlerinizden bez çanta ya da şapka yapabilirsiniz.
  • Kullanılmış pet şişeleri ya da eskimiş bardakları çöpe atmak ya da geri dönüşüme yollamak yerine boyayarak ya da kaplayarak minik saksılar elde edebilirsiniz.
  • Meyve çekirdeklerini biriktirip tekrar toprağa ekerek ileri dönüşümün farklı bir şeklini deneyimleyebilirsiniz.
  • İşleri biraz büyütmek isterseniz eski kapılardan masa yapabilirsiniz. Ahşap boyası ve cila işinizi görecektir.